*भुई रिंगणी** (ज्याला आयुर्वेदात **कंटकारी** किंवा काटेरिंगणी असेही म्हणतात
**भुई रिंगणी** (ज्याला आयुर्वेदात **कंटकारी** किंवा काटेरिंगणी असेही म्हणतात
ही भारतातील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि गुणांनी समृद्ध असलेली औषधी वनस्पती आहे. जमिनीवर पसरणाऱ्या या वनस्पतीच्या अंगावर लहान-लहान तीक्ष्ण काटे असतात. आयुर्वेदातील प्रसिद्ध 'दशमूळ' (दहा औषधी मुळांचा समूह) पैकी हे एक महत्त्वाचे मूळ आहे.
खाली या वनस्पतीच्या ओळखीसाठी तिचे चित्र दिले आहे, जेणेकरून तुम्हाला ती शेतात किंवा माळरानावर सहज ओळखता येईल.
## आयुर्वेदिक गुणधर्म (थोडक्यात माहिती)
भुई रिंगणीचे आयुर्वेदानुसार काय महत्त्व आहे, ते आपण खालील तक्त्यावरून समजून घेऊया:
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| **वनस्पतीचे नाव** | भुई रिंगणी / कंटकारी |
| **शास्त्रीय नाव** | *Solanum virginianum* किंवा *Solanum xanthocarpum* |
| **आयुर्वेदिक गुण** | उष्ण वीर्य (गरम प्रकृतीची), कफ आणि वात दोष नष्ट करणारी |
| **वापरले जाणारे भाग** | मुळे, पाने, फळे आणि पंचांग (संपूर्ण वनस्पती) |
## भुई रिंगणीचे आरोग्यदायी फायदे (Benefits)
भुई रिंगणी ही प्रामुख्याने श्वसनसंस्थेच्या आजारांवर रामबाण उपाय मानली जाते. याचे मुख्य फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:
* **खोकला आणि दमा (Asthma):** भुई रिंगणी कफ पातळ करून बाहेर काढण्यास मदत करते. खोकला, जुनाट दमा किंवा छातीत कफ जमा झाला असल्यास याचा काढा (Decoction) अत्यंत गुणकारी ठरतो.
* **मुतखडा (Kidney Stones):** या वनस्पतीच्या मुळांचा काढा नियमित घेतल्यास मुतखडा विरघळण्यास आणि लघवीवाटे बाहेर पडण्यास मदत होते. लघवीची जळजळही यामुळे कमी होते.
* **सांधेदुखी आणि सूज:** वातशामक गुणांमुळे सांधेदुखी, गुडघेदुखी किंवा शरीरावर आलेली सूज कमी करण्यासाठी भुई रिंगणीच्या पानांचा रस किंवा लेप उपयुक्त ठरतो.
* **केस गळतीवर उपाय:** भुई रिंगणीच्या फळांचा रस मधात मिसळून डोक्याला लावल्यास केस गळणे थांबते आणि कोंडा कमी होतो, असा आयुर्वेदात उल्लेख आहे.
* **जुनाट ताप (Chronic Fever):** जर शरीरातील अंतर्गत ताप जात नसेल, तर कंटकारीचा काढा घेतल्याने शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडतात आणि ताप उतरतो.
## नुकसान आणि घ्यायची खबरदारी (Side Effects)
भुई रिंगणी अत्यंत औषधी असली तरी ती प्रकृतीने **उष्ण (गरम)** आहे, त्यामुळे वापरताना खालील गोष्टींची काळजी घेणे गरजेचे आहे:
> **महत्त्वाची टीप:** गरोदर महिलांनी आणि अंगावर पाजणाऱ्या मातांनी भुई रिंगणीचा वापर पूर्णपणे टाळावा.
>
* **अतिवापराचे नुकसान:** जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पोटात जळजळ होणे, अंगाची आग होणे किंवा पित्त वाढणे अशा समस्या उद्भवू शकतात.
* **लहान मुले:** डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय लहान मुलांना याचे सेवन देऊ नये.
## भुई रिंगणीची व्यावसायिक लागवड (Cultivation Process)
भुई रिंगणी प्रामुख्याने पडीक जमिनीत किंवा जंगलात आढळते, परंतु तिच्या वाढत्या मागणीमुळे आता अनेक शेतकरी याची व्यावसायिक लागवड करत आहेत. लागवड कशी करावी याची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे:
1. जमीन आणि हवामानाची निवड
पहिली पायरी
या वनस्पतीला उष्ण आणि कोरडे हवामान मानवते. लागवडीसाठी मध्यम ते हलकी, खडकाळ आणि उत्तम निचरा होणारी जमीन निवडावी. पाण्याचा साचून राहणारा भाग या पिकासाठी घातक ठरतो.
2. रोपवाटिका (Nursery) तयार करणे
दुसरी पायरी
भुई रिंगणीची लागवड प्रामुख्याने बियाण्यांपासून केली जाते. मे-जुन महिन्यात गादीवाफ्यावर बिया पेरून रोपे तयार केली जातात. बियाण्यांना जर्मिनेशन (उगवण) होण्यासाठी ६ ते ८ दिवस लागतात.
3. रोपांची पुनर्लागवड (Transplanting)
तिसरी पायरी
रोपवाटिकेतील रोपे ४ ते ५ आठवड्यांची (सुमारे १०-१२ सेमी उंच) झाल्यावर त्यांची मुख्य शेतात लागवड करावी. दोन ओळींत आणि दोन रोपांत साधारण ६० × ६० सेमी अंतराची आखणी करावी.
4. खत आणि पाणी व्यवस्थापन
चौथी पायरी
लागवडीच्या वेळी चांगले कुजलेले शेणखत द्यावे. या वनस्पतीला खूप कमी पाण्याची गरज असते. पावसाळ्यात पाण्याची गरज नसते, मात्र हिवाळा आणि उन्हाळ्यात जमिनीच्या मगदुरानुसार १० ते १५ दिवसांच्या अंतराने हलके पाणी द्यावे.
5. काढणी आणि उत्पादन (Harvesting)
पाचवी पायरी
लागवडीनंतर ५ ते ६ महिन्यांत पीक तयार होते. जेव्हा वनस्पतीला भरपूर फळे (पिवळ्या रंगाची) येतात, तेव्हा संपूर्ण वनस्पती उपटून सावलीत वाळवली जाते. यापासून प्रति एकरी चांगल्या व्यवस्थापनात साधारण ६०० ते ८०० किलो वाळलेले पंचांग मिळते.
भुई रिंगणीला आयुर्वेदिक औषध कंपन्यांमध्ये (उदा. डाबर, पतंजली, बैद्यनाथ) नेहमीच मोठी मागणी असते. त्यामुळे योग्य बाजारपेठ शोधून लागवड केल्यास हे कमी खर्चात चांगले नफा देणारे पीक ठरू शकते.
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें
महा आयुर्वेदीक जडीबुटी के बारे मे यह ब्लॉगिंग है